Nick Verouden (33) is antropoloog en gespecialiseerd in het gebruik van water. ‘Water is meer dan alleen noodzakelijk om te overleven. Het ligt ten grondslag aan bijna alle basisbehoeften: landbouw, koken, hygiëne, het voorkomen van ziektes. En water vormt ook onze identiteit.’ ‘Mensen wonen op een heel andere manier aan een zee, een rivier of een meer. Water bakent grenzen af, zoals een rivier of sloot doet, maar bindt ook, zoals de landen rondom een zee. Soms is water de grondstof voor een conflict, maar vaker is het omgekeerd: mensen ontlenen identiteit aan hún watergebied, hún meer. Ook in het klein: samen in bad gaan, naar de sauna, naar het zwembad.

Water staat centraal
Als ik een lezing over water houd, gaan de vragen altijd over Willem-Alexanders watermanagement, de rituele baden van inheemse volken, de oorlogen in het Midden-Oosten. Maar voor Nederlanders staat water net zo goed centraal in hun leven. Mensen raken totaal van slag als ze niet kunnen douchen zoals ze dat gewend zijn. Voor een mooie badkamer offeren we een heel stuk van het huis op. Een ligbad of een jacuzzi zijn statussymbolen. De christelijke doop mag dan uit de gratie zijn geraakt, allerlei groepen en stromingen vinden toch weer manieren om ritueel te sprenkelen of onder te dompelen. Het veranderlijke en verraderlijke van water, dat boeit mateloos.

In 2007 heeft de Hoge Commissaris voor Mensenrechten van de Verenigde Naties bovendien gezegd dat recht op schoon drinkwater en sanitatie een mensenrecht behoort te zijn. Met het formuleren van een ‘recht op water’ is natuurlijk niks mis. Zo oefen je druk uit op overheden. En met een goede reden. Amnesty rapporteert over Israël dat de Palestijnse gebieden water ontneemt. Over Paraguay waar de privatisering van water heeft geleid tot sterfte in arme wijken. Over India waar een aluminiumfabriek het water ondrinkbaar maakt. Maar een recht formuleren is niet genoeg. Neem Zuid-Afrika. In 1999 kwam het recht op water daar in de grondwet. Helemaal passend bij de ‘regenboognatie’, water voor iedereen, de anti-apartheid in optima forma. Maar Britse en Franse bedrijven moesten leidingen leggen, de Wereldbank kwam eraan te pas. Vivendi Water, het grootste waterbedrijf ter wereld, wilde alleen meedoen als de overheid de ‘opvattingen over het betalen van water’ zou helpen veranderen. Er kwamen meters, water kostte mensen nu wel 20 procent van hun inkomen. Arme mensen werden armer. Zij gingen oude bronnen weer gebruiken, maakten illegale leidingen, kregen cholera. Het idee was verspilling tegengaan. Maar consumenten gebruiken haast niets vergeleken met landbouw en industrie.

De oplossing is, zegt Amnesty nu ook: luister naar wat de mensen zelf willen. Maar als antropoloog teken je meteen aan: naar wie dan? Naar het dorpshoofd dat de put inpikt en het water gaat verkopen? Naar de leiders die zeggen dat ze voor het volk spreken? Je moet eerst goed onderzoek doen. Amerikaanse antropologen bekeken de Ganges waar miljoenenmassa’s zich ‘reinigen’ in een verschrikkelijk vervuilde rivier. Wat blijkt: campagnes werken alleen als je belangen erkent. Die van gezondheid en bestuur, maar ook van marktkraampjes, taxibusjes, priesters en toeristenshops aan de Ganges. Wil je actievoeren voor het recht op water, besef dan dat niet de schaarste van water doorslaggevend is, maar de identiteit die mensen aan water ontlenen. Oorlogen breken niet alleen uit vanwege die paar liter per dag, maar omdat mensen zich bedreigd voelen in het watergebruik dat ze als deel van zichzelf beschouwen.’

Daan Bronkhorst